Türkiye Demir-Çelik Sektöründe Hurdanın Yeri: Elektrik Ark Ocakları, Hurda İthalatı ve Yurt İçi Toplama

Türkiye 2025'te yaklaşık 38,1 milyon ton ham çelik üreterek dünyada yedinci sırada yer almıştır. Üretimin yaklaşık yüzde 70'i, ana ham maddesi hurda olan elektrik ark ocaklarında yapılır. Türkiye dünyanın en büyük hurda ithalatçısıdır: 2025'te yaklaşık 18,7 milyon ton demir-çelik hurdası ithal etmiştir. Yurt içinde toplanan hurda, toplam hurda tüketiminin yaklaşık üçte birini karşılamaktadır. Bu yüzden mahalledeki hurdacıya verdiğiniz demir, büyük bir sanayi zincirinin ilk halkasıdır.

Demir hurdası, kilogram değeri en düşük hurda türlerinden biri olmasına rağmen tonaj bakımından hurda ticaretinin büyük kısmını oluşturur. Bu yazı, Türkiye'de demir-çelik hurdasının nereden gelip nereye gittiğini, üretim teknolojisinin hurda talebini nasıl belirlediğini ve bu yapının hurda fiyatlarına nasıl yansıdığını inceler.

1. Çelik üretiminin iki yolu

Çelik dünyada iki temel yöntemle üretilir:

1. Entegre tesisler (yüksek fırın ve bazik oksijen fırını): Demir cevheri ve kok kömürü yüksek fırında indirgenerek pik demir elde edilir; pik demir oksijen fırınında çeliğe dönüştürülür. Bu yöntemde hurda yalnızca sınırlı oranda, soğutucu ve ek girdi olarak kullanılır.
2. Elektrik ark ocakları (EAO): Hurda, grafit elektrotlarla oluşturulan elektrik arkının ısısıyla eritilir. Ana ham madde hurdadır; gerektiğinde pik demir ya da doğrudan indirgenmiş demir eklenir.

Türk çelik sektörünü dünyadaki birçok büyük üreticiden ayıran özellik, üretimin büyük çoğunluğunun ikinci yolla yapılmasıdır. Sektör kaynaklarına göre üretimin yaklaşık yüzde 70'i elektrik ark ocaklarında, yüzde 30'u entegre tesislerde gerçekleşir. Türkiye'de üç entegre tesis, yaklaşık otuz elektrik ark ocaklı tesis ve on bir kadar indüksiyon ocaklı tesis bulunmaktadır.

2. Elektrik ark ocağında hurdanın rolü

2.1. İşleyiş

Elektrik ark ocağı bir pota gibi çalışır. Hurda, kepçelerle ocağa doldurulur; elektrotlar indirilir ve oluşan ark hurdayı eritir. Erimiş metalin bileşimi ölçülür, istenmeyen elementler cüruf ile ayrılır, gerekli alaşım elementleri eklenir. Çıkan sıvı çelik sürekli döküm makinelerinde kütük ya da yassı ürün yarı mamulüne dönüştürülür. Türkiye'deki ark ocaklarının önemli bir bölümü inşaat demiri ve profil gibi uzun ürünler üretir.

2.2. Kalite neden önemli?

Ark ocağı, hurdanın içindeki her şeyi eritir. Bakır, kalay gibi bazı elementler çelikten ayrıştırılamaz ve çeliğin işlenmesini zorlaştırır. Plastik, boya, yağ ve toprak ise erime sırasında enerji tüketimini ve cüruf miktarını artırır. Bu nedenle çelik üreticileri hurdayı sınıflara ayırır: kalın ve temiz hurda (ağır hurda), ince sac hurdası, talaş, paketlenmiş hurda ve parçalanmış (shredder) hurda farklı fiyatlarla alınır.

Hurdacıya getirilen demirin "temiz" ya da "karışık" diye ayrılması, zincirin sonundaki bu teknik ihtiyacın yansımasıdır. İçinde bakır sargı bulunan bir elektrik motoru, ark ocağı için sorunlu bir girdidir; bu yüzden hurdacılar motorları demir fiyatından değil, ayrı bir sınıftan alır ya da sökerek ayırır. Ayrıntılar için demir-çelik hurdası yazımıza bakabilirsiniz.

3. Hurda ithalatı

3.1. Ölçek

Türkiye yıllardır dünyanın en büyük hurda ithalatçısıdır. Sektör verilerine göre demir-çelik hurdası ithalatı 2024'te yaklaşık 20,1 milyon ton, 2025'te ise yaklaşık 18,7 milyon ton olmuştur. 2023 için yapılan bir sektör değerlendirmesinde yerli hurda tüketimi yaklaşık 9 milyon ton, ithal hurda tüketimi yaklaşık 18,8 milyon ton olarak verilmiştir; yani tüketilen hurdanın yaklaşık üçte ikisi ithaldir.

3.2. Neden ithalat?

Bir ülkenin üretebileceği hurda miktarı, geçmişte kullandığı çelik stokuna bağlıdır. Binalar, köprüler, araçlar ve makineler ömrünü tamamladığında hurdaya dönüşür. ABD ve Avrupa ülkeleri gibi uzun süredir sanayileşmiş ekonomilerde bu stok çok büyüktür ve bu ülkeler hurda ihraç eder. Türkiye'nin çelik üretim kapasitesi ise yurt içinde oluşan hurdadan çok daha hızlı büyümüştür. Ark ocaklarının ihtiyacı yurt içi kaynaklarla karşılanamadığı için açık ithalatla kapatılır.

3.3. Fiyata etkisi

İthal hurdanın fiyatı uluslararası piyasada dolarla belirlenir ve deniz yoluyla gelen hurdanın teslim fiyatı Türkiye'deki hurda fiyatlarına referans olur. Yurt içi hurda fiyatları bu ithal fiyatın TL karşılığına göre şekillenir; aradaki fark kalite, nakliye ve ödeme koşullarından kaynaklanır. Bu nedenle demir hurdası fiyatı, mahalle hurdacısında bile küresel piyasaya ve dolar kuruna bağlıdır. Döviz etkisi için dolar kuru ve hurda fiyatları yazımıza bakabilirsiniz.

Dünya Bankası, demir-çelik hurdası için bir fiyat serisi yayımlamamaktadır. Aşağıdaki grafik, çelik üretiminin diğer ana ham maddesi olan demir cevherinin fiyatını gösterir. Cevher fiyatı entegre tesislerin maliyetini belirlediği için hurdayla rekabet eden bir girdinin fiyatıdır; ancak hurda fiyatıyla birebir aynı hareket etmez.

4. Yurt içi hurda toplama

4.1. Kaynaklar

Yurt içi hurda üç ana kaynaktan gelir:

• Fabrika (üretim) hurdası: Metal işleme, sac kesme, döküm ve otomotiv yan sanayisinden çıkan kesim artıkları, çapak ve talaş. Bileşimi bilindiği ve temiz olduğu için en değerli demir hurdasıdır.
• Yıkım ve söküm hurdası: Bina yıkımları, fabrika sökümleri, gemi söküm tesisleri ve altyapı yenilemelerinden çıkan ağır hurda.
• Tüketim sonrası (eski) hurda: Ev eşyaları, beyaz eşya, araçlar, sobalar, kapılar ve evlerden çıkan her türlü metal. Bu hurdanın büyük kısmı mahalle hurdacıları ve seyyar toplayıcılar aracılığıyla toplanır.

4.2. Toplama zinciri

Tüketim sonrası hurda genellikle çok aşamalı bir zincirden geçer: seyyar toplayıcı ya da evden alım yapan hurdacı, mahalle hurdacısı, toptancı hurda depoları ve parçalama-presleme tesisleri, son olarak da çelikhane. Her aşamada hurda ayrılır, sınıflandırılır ve tonajı büyür. Zincirin her halkası bir maliyet ve kâr payı ekler; bu yüzden hurdayı doğrudan büyük bir depoya, temiz ve ayrılmış olarak teslim eden kişi daha yüksek fiyat alabilir.

4.3. Yurt içi payın artırılması

Yurt içi toplamanın artması, ithalata bağımlılığı ve dolayısıyla döviz çıkışını azaltır. Bunun için en önemli unsurlar, hurdanın kaynağında ayrı toplanması, kayıtlı ve izlenebilir bir toplama sistemi ve parçalama tesisleri gibi hurdayı çelikhaneye uygun hâle getiren yatırımlardır. Toplanan hurdanın kalitesi arttıkça, yurt içi hurda ithal hurdayla daha kolay rekabet eder.

5. Çevresel boyut

Hurdadan çelik üretmek, cevherden üretmeye göre çok daha az enerji ve çok daha düşük karbon salımı gerektirir; çünkü demir cevherini indirgemek için gereken kimyasal süreç atlanır. Avrupa Birliği'nin ithal ürünlerin karbon içeriğini fiyatlandıran sınırda karbon düzenlemesi, ark ocağı ağırlıklı üretim yapısını Türk çelik üreticileri için bir avantaj hâline getirmektedir. Bu durum, uzun vadede hurdaya olan talebi destekleyen bir etkendir. Konunun genel çerçevesi için döngüsel ekonomi ve metal geri dönüşümü yazımıza bakabilirsiniz.

6. Hurda satan biri için anlamı

• Demir hurdası fiyatı küresel bir piyasaya bağlıdır; yerel hurdacının fiyatı da büyük ölçüde bu piyasayı izler.
• Temiz, kalın ve ayrılmış demir daha iyi fiyat bulur; çünkü çelikhanede daha az sorun çıkarır.
• Bakır, alüminyum ve plastik parçaları demirden ayırmak hem demirin sınıfını yükseltir hem de ayrılan parçalar kendi değerinden satılır.
• Büyük miktarlarda (söküm, fabrika artığı) doğrudan büyük depolarla görüşmek, zincirdeki aracı sayısını azaltır.

7. Sonuç

Türk çelik sektörünün ark ocağı ağırlıklı yapısı, hurdayı ülke ekonomisinde stratejik bir ham madde hâline getirmiştir. Türkiye hem dünyanın en büyük hurda ithalatçılarından biridir hem de yurt içinde geniş bir toplama ağına sahiptir. Hurdanın kalitesi, çelik üretiminin verimliliğini doğrudan etkiler ve bu teknik gereklilik, mahalle hurdacısının fiyatlandırmasına kadar yansır. Yurt içi toplamanın ve ayrıştırmanın güçlenmesi, hem ithalat bağımlılığını azaltma hem de karbon salımını düşürme açısından önem taşır.

Kaynakça

• Çelik İhracatçıları Birliği (2026). Turkish Steel Catalogue 2026.
• Türkiye Çelik Üreticileri Derneği verilerine dayanan 2025 yılı üretim açıklamaları (SteelRadar ve Eurometal haberleri).
• BigMint (2026). Türkiye ferrous scrap imports decline 7% in CY25.
• Akdeniz İhracatçı Birlikleri (2024). Hurda İthalat ve Tüketim Göstergeleri Raporu.
• KPMG Türkiye (2025). Çelik Sektörel Bakış 2025.
• Dünya Bankası (2026). Commodity Price Data (The Pink Sheet).