Nikel Fiyatlarındaki Oynaklık ve Paslanmaz Çelik Hurdasına Etkisi: 2022 LME Nikel Krizi, Endonezya Arzı ve Krom-Nikel Hurda Piyasası

Paslanmaz çelik hurdasının değeri büyük ölçüde içerdiği nikelden gelir: yaygın 304 kalite paslanmaz yaklaşık yüzde 8, 316 kalite ise yaklaşık yüzde 10 nikel içerir; nikel içermeyen 430 kalite ise çok daha düşük fiyatlanır. Nikel, son on altı yılın en oynak metallerinden biridir. Mart 2022'de Londra Metal Borsası'nda (LME) yaşanan kısa pozisyon sıkışmasında fiyat birkaç gün içinde iki katından fazla yükselmiş, borsa işlemleri durdurmuştur. 2023'ten itibaren ise Endonezya'daki hızlı üretim artışı fiyatı aşağı çekmiştir. Bu iniş çıkışlar doğrudan krom-nikel hurda fiyatlarına yansır.

Hurdacılarda "krom" olarak bilinen paslanmaz çelik, mutfak tezgâhlarından sanayi tanklarına kadar çok yaygın bir hurda türüdür. Bu yazı, paslanmaz hurdanın fiyatını belirleyen en önemli etken olan nikel fiyatını ve bu fiyatın son yıllardaki olağanüstü hareketlerini inceler.

1. Paslanmaz çelik ve nikel ilişkisi

1.1. Paslanmaz çeliğin bileşimi

Paslanmaz çelik, en az yüzde 10,5 krom içeren demir alaşımıdır. Krom, yüzeyde ince ve kendini yenileyen bir oksit tabakası oluşturarak çeliği paslanmaya karşı korur. Nikel ise çeliğin yapısını değiştirerek ona şekillendirilebilirlik, tokluk ve manyetik olmama özelliği kazandırır. Paslanmaz çelikler bileşimlerine göre gruplara ayrılır:

1.2. Hurdanın değeri neden nikele bağlı?

Paslanmaz çelik üretiminde maliyetin en büyük kalemi alaşım elementleridir ve bunların içinde nikel en pahalı olanıdır. Paslanmaz hurdası eritildiğinde içindeki nikel ve krom yeniden kullanılır; üretici, hurdayla birlikte bu elementleri de satın almış olur. Bu nedenle 304 ve 316 kalite hurdanın fiyatı, büyük ölçüde nikel fiyatı ve içerdiği nikel oranıyla belirlenir. 430 kalite hurda ise nikel içermediği için fiyatı karbon çeliği hurdasına daha yakındır. Kalitelerin ayırt edilmesi için krom paslanmaz hurdası yazımıza bakabilirsiniz.

2. Nikel fiyatının seyri

Dünya Bankası verilerine göre nikelin yıllık ortalama fiyatı 2016'da 9.595 dolar/ton ile dönemin dibini görmüş, 2022'de 25.834 dolar/ton ile zirveye çıkmıştır. 2023'te yüzde 17, 2024'te yüzde 22, 2025'te yüzde 10 gerileyen fiyat, 2026'nın ilk dokuz ayında yeniden bir miktar yükselmiştir. Nikelin 2010–2026 dönemindeki değişim katsayısı yaklaşık yüzde 26'dır; bu oran bakırla aynı düzeyde, kurşunun üç katından fazladır.

3. 2022 LME nikel krizi

3.1. Olaylar

Mart 2022'nin ilk günlerinde Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin ardından, büyük bir nikel üreticisi olan Rusya'dan gelecek arzın kesilebileceği endişesiyle nikel fiyatı yükselmeye başladı. Bu sırada piyasada nikel fiyatının düşeceği yönünde çok büyük kısa pozisyonlar bulunuyordu; bunların en büyüğünün Çinli bir paslanmaz çelik ve nikel üreticisine ait olduğu basına yansıdı. Fiyat yükseldikçe kısa pozisyon sahipleri ek teminat yatırmak ya da pozisyonlarını kapatmak için nikel almak zorunda kaldı; bu alımlar fiyatı daha da yukarı itti. 8 Mart 2022'de LME'de nikel fiyatı gün içinde ton başına 100 bin doların üzerine çıktı.

LME aynı gün nikel işlemlerini durdurdu ve o gün gerçekleşen işlemleri iptal etti. Nikel işlemleri yaklaşık bir hafta sonra fiyat hareket sınırlarıyla yeniden başladı. İşlemlerin iptali, borsanın yönetişimine ilişkin uzun tartışmalara ve hukuki süreçlere yol açtı.

3.2. Kuramsal değerlendirme

Bu olay, finans literatüründe "kısa pozisyon sıkışması" (short squeeze) olarak bilinen bir mekanizmanın örneğidir. Fiziksel arzın kısıtlı ve borsa stoklarının düşük olduğu bir piyasada, büyük kısa pozisyonların zorunlu kapatılması fiyatı temel arz-talep koşullarının gerektirdiğinden çok daha yukarı taşıyabilir. Krizin bir diğer dersi, likiditenin düşük olduğu metal piyasalarında fiyatın kısa süreli olarak fiziksel piyasadan kopabileceğidir.

3.3. Hurda piyasasına etkisi

Kriz günlerinde paslanmaz hurda fiyatlarında da büyük belirsizlik yaşandı. Borsa fiyatının günlük olarak çok büyük değişimler göstermesi, hurda alıcılarının fiyat vermekte temkinli davranmasına, alış-satış farklarının açılmasına ve bazı alıcıların geçici olarak alımı durdurmasına yol açtı. Yıllık ortalamalarda bu kısa süreli çılgınlık sınırlı görünür; ancak gün içinde hurda satan biri için oynaklık çok yüksekti.

4. Endonezya ve arzın yapısal değişimi

4.1. Cevher ihracat yasağı

Endonezya, 2020 başından itibaren işlenmemiş nikel cevheri ihracatını yasakladı. Amaç, cevherin ülke içinde işlenmesini ve katma değerin ülkede kalmasını sağlamaktı. Bu politika, ülkeye büyük yabancı yatırım çekti; özellikle nikel pik demiri (NPI) ve batarya ham maddesi üreten çok sayıda tesis kuruldu.

4.2. Arz artışı ve fiyat düşüşü

Bu yatırımların sonucu, ilk bakışta beklenenin tersine, arzın daralması değil hızla büyümesi oldu. Endonezya, kısa sürede dünya nikel üretiminin yarısından fazlasını gerçekleştiren ülke hâline geldi. Düşük maliyetli Endonezya üretiminin piyasaya girmesi, 2023'ten itibaren nikel fiyatının belirgin biçimde gerilemesinin başlıca nedeni olarak gösterilmektedir. Bu dönemde dünyanın başka bölgelerindeki bazı nikel madenleri ve tesisleri, düşük fiyatlar nedeniyle üretimi azaltmak ya da durdurmak zorunda kaldı.

4.3. Paslanmaz hurdaya yansıması

Endonezya'da üretilen nikel pik demirinin önemli bir kısmı doğrudan paslanmaz çelik üretiminde kullanılır. Bu, paslanmaz üreticileri için hurdaya alternatif, ucuz bir nikel kaynağı demektir. Nikel pik demiri ucuzladıkça paslanmaz hurdanın rekabet gücü azalır ve hurdaya verilen fiyat baskılanır. Böylece Endonezya'daki gelişmeler, Türkiye'deki bir hurdacının krom hurdaya verdiği fiyata kadar uzanan bir etki yaratır.

5. Krom-nikel hurda piyasasının işleyişi

Paslanmaz hurdanın fiyatı genellikle şu unsurlara göre belirlenir:

• Nikel içeriği: 316 en yüksek, 304 orta, 430 en düşük.
• Temizlik: Plastik, ahşap, cam, yağ ve diğer metallerden arındırılmış hurda daha değerlidir.
• Karışıklık: Farklı kalitelerin karışık olması, alıcının analiz ve ayırma maliyetini artırır; karışık partiye en düşük kalitenin fiyatı verilebilir.
• Form: Kalın levha ve boru parçaları, ince talaş ve tozdan daha değerlidir.
• Miktar ve teslim şekli: Büyük ve tek tip partiler daha iyi fiyat bulur.

Büyük alıcılar paslanmaz hurdanın bileşimini taşınabilir analiz cihazlarıyla ölçer. Bu cihazlar, nikel, krom ve molibden oranını birkaç saniyede gösterir ve 304 ile 316 arasındaki farkı mıknatısla ayırt edilemeyecek durumlarda bile ortaya koyar.

6. Hurda satan biri için anlamı

• Paslanmaz hurdanın fiyatı nikel fiyatını izler; nikel çok oynak olduğu için krom hurda fiyatı da haftadan haftaya belirgin biçimde değişebilir.
• Mıknatıs testi, nikel içermeyen 430 kaliteyi ayırmanın en basit yoludur. Mıknatısı güçlü tutan parçaları ayrı tutmak, partinin geri kalanının daha iyi fiyatlanmasını sağlar.
• Hurdacıya kaliteyi kanıtlayabilecek bilgi vermek (örneğin ekipmanın etiketi ya da teknik belgesi) 316 gibi değerli kalitelerin doğru fiyatlanmasına yardımcı olur.

7. Sonuç

Paslanmaz çelik hurdası, değerini büyük ölçüde içindeki nikelden alır ve bu yüzden dünyanın en oynak metal piyasalarından birine bağlıdır. 2022'deki LME krizi, nikel fiyatının kısa sürede nasıl kontrolden çıkabileceğini; Endonezya'daki üretim patlaması ise yapısal arz değişimlerinin fiyatı yıllarca nasıl aşağı çekebileceğini göstermiştir. Krom hurda satan biri için en önemli iki unsur, hurdanın kalitesini doğru ayırmak ve nikel fiyatındaki dalgalanmanın teklifleri etkileyebileceğini bilerek birden fazla alıcıdan fiyat almaktır.

Kaynakça

• Dünya Bankası (2026). Commodity Price Data (The Pink Sheet), Ekim 2026 güncellemesi.
• London Metal Exchange (2022). Nikel piyasasında Mart 2022'de alınan önlemlere ilişkin duyurular ve bağımsız inceleme raporu.
• International Stainless Steel Forum / worldstainless. Paslanmaz çelik kaliteleri ve bileşimleri.
• Kahraman, E. ve Akay, O. (2022). Comparison of exponential smoothing methods in forecasting global prices of main metals.