Elektronik Atık (E-Atık) Geri Dönüşümü: Devre Kartlarındaki Bakır, Kalay ve Değerli Metallerin Geri Kazanımı ve Kalay Piyasası

Elektronik atıklar, özellikle devre kartları, bakır, kalay, altın, gümüş ve paladyum gibi metalleri birçok cevherden daha yüksek yoğunlukta içerir. Uluslararası bir izleme raporuna göre dünyada 2022'de yaklaşık 62 milyon ton elektronik atık oluşmuş, bunun yalnızca yaklaşık beşte biri belgelenmiş biçimde toplanıp geri dönüştürülmüştür. Kartlardaki metallerin geri kazanımı ileri teknoloji gerektiren eritme ve kimyasal süreçlerle yapılır; evde yakma ya da asitle işleme hem tehlikeli hem de yasa dışıdır. Hurda satıcısı için doğru yol, elektronik hurdayı türüne göre ayırıp yetkili alıcılara vermektir.

Eski bilgisayarlar, telefonlar, televizyonlar ve beyaz eşyalar, hurdacılarda "elektronik hurda" ya da "kart" olarak ayrı bir sınıf oluşturur. Bu yazı, elektronik atığın içeriğini, metallerin nasıl geri kazanıldığını, kalay başta olmak üzere ilgili metal piyasalarını ve elektronik hurda ticaretinin işleyişini ele alır.

1. Elektronik atığın boyutu

Birleşmiş Milletler kuruluşlarının hazırladığı Küresel E-Atık İzleme Raporu'nun 2024 baskısına göre dünyada 2022 yılında yaklaşık 62 milyon ton elektronik atık oluşmuştur ve bu miktar her yıl artmaktadır. Aynı rapora göre bu atığın yalnızca yaklaşık yüzde 22'si belgelenmiş biçimde toplanıp geri dönüştürülmüştür. Geri kalan kısım ya kayıt dışı yollarla işlenmekte, ya evlerde ve depolarda beklemekte ya da düzenli depolama alanlarına gitmektedir.

Bu tablo iki şeyi gösterir: elektronik atık, metal açısından büyük bir "kentsel maden"dir; ancak bu madenin büyük kısmı hâlâ verimli biçimde değerlendirilmemektedir.

2. Elektronik atığın içeriği

2.1. Genel bileşim

Bir elektronik cihazın ağırlığının büyük kısmını genellikle demir-çelik kasa, plastik, cam ve kablolar oluşturur. Değerli metallerin büyük bölümü ise cihazın küçük bir parçası olan devre kartlarında yoğunlaşır. Bu yüzden elektronik hurdada ilk adım, cihazın sökülerek kasa, kablo, motor, trafo ve kartların ayrılmasıdır.

2.2. Devre kartlarındaki metaller

Devre kartları, cam elyafı ve reçineden yapılmış bir taban üzerine yerleştirilmiş bakır yollar ve lehimle bağlanmış bileşenlerden oluşur. Kartların metal içeriği türüne ve üretim yılına göre büyük farklılık gösterir; ancak genel olarak:

• Bakır: Kartın ağırlıkça en büyük metal bileşenidir; iletken yollarda, bağlantılarda ve bileşen bacaklarında bulunur.
• Kalay: Lehimin ana bileşenidir. Eski kartlarda kalay-kurşun lehim, 2000'lerin ortasından itibaren ise birçok ülkede kurşunsuz kalay-gümüş-bakır lehim kullanılır.
• Altın: Konnektör uçlarında, işlemci bacaklarında ve bazı yüzey kaplamalarında çok ince tabakalar hâlinde bulunur.
• Gümüş ve paladyum: Lehimde, kondansatörlerde ve kontak malzemelerinde bulunur.
• Diğerleri: Nikel, demir, alüminyum, tantal ve küçük miktarlarda başka metaller.

Kartların değeri, içerdikleri altın ve paladyum miktarına sıkı sıkıya bağlıdır. Bu yüzden hurda piyasasında kartlar sınıflara ayrılır: altın kaplama konnektörleri ve işlemci yuvaları çok olan bilgisayar ve sunucu kartları üst sınıftadır; televizyon, beyaz eşya ve güç kaynağı kartları ise daha düşük değerlidir. Türkiye'de atık cep telefonlarının metal içeriğini inceleyen bir çalışma da, telefonların küçük ağırlıklarına rağmen yüksek geri kazanım potansiyeli taşıdığını göstermiştir.

3. Geri kazanım yöntemleri

3.1. Ön işleme

Geri kazanım, mekanik ön işlemle başlar: cihazlar sökülür, piller ve tehlikeli bileşenler ayrılır, kartlar kırılıp öğütülür. Ardından mıknatıslarla demir, girdap akımı ayırıcılarıyla demir dışı metaller, yoğunluk farkına dayalı yöntemlerle de plastik ve cam elyafı ayrılır. Ön işleme ne kadar iyi yapılırsa, sonraki aşamada değerli metallerin kaybı o kadar az olur. Almanya'da yapılan ölçümler, özellikle altının önemli bir kısmının yetersiz ön işleme sırasında toz ve ince fraksiyonlarla kaybolabildiğini göstermiştir.

3.2. Pirometalurjik yöntem

Dünyada elektronik kartların büyük kısmı, bakır izabe tesislerinde eritilerek işlenir. Kartlar, bakır cevheri konsantresi ya da bakır hurdasıyla birlikte yüksek sıcaklıkta eritilir. Değerli metaller bakırın içinde toplanır; bakır daha sonra elektrolizle saflaştırılırken altın, gümüş ve paladyum elektroliz çamurundan ayrılır. Kalay ve kurşun gibi metaller ise ayrı ürünler olarak geri kazanılabilir. Bu yöntem yüksek kapasiteli ve geniş malzeme çeşitliliğine uygundur, ancak büyük yatırım ve sıkı emisyon kontrolü gerektirir. Dünyada bu ölçekte kart işleyebilen tesis sayısı sınırlıdır.

3.3. Hidrometalurjik yöntem

Hidrometalurjide metaller asidik ya da başka kimyasal çözeltilerle çözündürülür, ardından seçici olarak çöktürülür ya da elektrolizle geri kazanılır. Daha küçük ölçekte uygulanabilir ve bazı metaller için seçicilik sağlar; ancak kimyasal atıkların ve atık suyun güvenli yönetimi zorunludur.

3.4. Kayıt dışı yöntemlerin tehlikesi

Dünyanın bazı bölgelerinde kartlar açık havada yakılarak ya da güçlü asitlerle işlenerek altın ve bakır elde edilmeye çalışılır. Bu yöntemler, plastiklerin yanmasından kaynaklanan zehirli dumanlar, kurşun ve diğer ağır metallere maruziyet ile asit ve siyanür gibi kimyasalların toprağa ve suya karışması nedeniyle ciddi sağlık ve çevre sorunlarına yol açar. Ayrıca bu yöntemlerle elde edilen metal miktarı, ileri tesislerdekine göre çok düşüktür. Elektronik kartları ve kabloları yakmak ya da evde kimyasallarla işlemek, kesinlikle yapılmaması gereken bir uygulamadır.

4. Kalay piyasası

4.1. Kalayın kullanımı

Kalayın en büyük kullanım alanı lehimdir; dünya kalay tüketiminin yaklaşık yarısı lehim olarak elektronik sanayisinde kullanılır. Diğer önemli kullanım alanları teneke kaplama (gıda kutuları), kimyasallar, bronz gibi alaşımlar ve bazı batarya teknolojileridir. Bu yapı, kalay talebini elektronik üretimine çok bağımlı kılar.

4.2. Arz yapısı

Kalay madenciliği az sayıda ülkede yoğunlaşmıştır; Çin, Endonezya, Myanmar ve Peru başlıca üreticiler arasındadır. Küçük ölçekli ve kayıt dışı madenciliğin payının yüksek olması, bazı ülkelerdeki siyasi ve düzenleyici gelişmelerin arzı aniden değiştirebilmesi kalay fiyatını oynak hâle getirir. Kalay borsası nispeten küçük ve likiditesi düşük olduğu için fiyat hareketleri diğer metallere göre daha keskin olabilir.

4.3. Fiyatın seyri

Dünya Bankası verilerine göre kalay, incelenen metaller arasında en oynak olanıdır; 2010–2026 dönemindeki değişim katsayısı yaklaşık yüzde 34'tür. Kalayın yıllık ortalama fiyatı 2021'de bir önceki yıla göre yüzde 89 artmıştır. Bu dönemde pandemi sırasında artan elektronik cihaz talebi ve arzdaki aksamalar etkili olmuştur. 2026'nın ilk dokuz ayında ortalama fiyat 51.448 dolar/ton ile dönemin en yüksek düzeyine çıkmıştır.

4.4. Elektronik hurdayla ilişkisi

Kalay fiyatı yükseldiğinde lehim artıkları, lehim cürufu ve kalay içeren hurdaların değeri artar. Ancak elektronik kartlardaki kalay tek başına kartın fiyatını belirlemez; kart fiyatını çoğunlukla altın, paladyum ve bakır içeriği belirler. Kalay daha çok lehim hurdası, kalay-kurşun alaşımları ve bronz gibi hurdalarda fiyatı doğrudan etkiler. Bu hurdalar için sarı, bronz, kalay ve nikel hurdası yazımıza bakabilirsiniz.

5. Elektronik hurda piyasasının işleyişi

5.1. Toplama zinciri

Türkiye'de elektronik atıklar, atık elektrikli ve elektronik eşyaların kontrolüne ilişkin yönetmelik çerçevesinde yönetilir. Bu düzenleme, üreticilere ve ithalatçılara toplama yükümlülükleri getirir; elektronik atıkların işlenmesi ise lisanslı tesislerde yapılır. Belediyeler ve satış noktaları da toplama zincirinin parçasıdır. Hurdacılar, özellikle kasa, kablo ve kart gibi ayrılmış parçaların alımında önemli rol oynar.

5.2. Fiyatlandırma

Elektronik hurdanın fiyatı, parçanın türüne göre çok büyük farklılık gösterir:

• Kasa ve sac aksam: Demir hurdası gibi fiyatlanır.
• Kablolar: İçerdikleri bakır oranına göre fiyatlanır.
• Motor, trafo ve kompresörler: Bakır sargı içerdikleri için demirden daha değerlidir.
• Devre kartları: Sınıfına göre fiyatlanır; bilgisayar anakartları, işlemciler ve bellek kartları en değerli gruptur.

Bu yüzden elektronik hurdayı söküp ayırmak, bütün cihaz olarak satmaktan genellikle daha yüksek gelir sağlar; ancak söküm sırasında piller, ekranlar ve soğutucu gaz içeren parçalara dikkat edilmelidir. Elektronik hurdanın türleri için kablo, akü ve elektronik hurda yazımıza bakabilirsiniz.

6. Tartışma

Elektronik atık, metal içeriği bakımından zengin olmasına rağmen geri dönüşümü en zor atık türlerinden biridir. Ürünlerin karmaşık yapısı, küçük boyutları ve sürekli değişen tasarımları, ayrıştırmayı zorlaştırır. Değerli metallerin kart içinde çok ince tabakalar hâlinde bulunması, yüksek geri kazanım için ileri teknoloji ve büyük ölçek gerektirir. Bu yüzden elektronik atığın değerinin büyük kısmı, yalnızca iyi işleyen bir toplama sistemi ile ileri teknolojili tesislerin bir araya gelmesiyle açığa çıkarılabilir. Ürünlerin onarılabilir ve sökülebilir tasarlanması da bu sürecin verimini artırır.

7. Sonuç

Elektronik atıklar, bakır, kalay ve değerli metaller için önemli bir ikincil kaynaktır. Ancak bu kaynağın güvenli ve verimli biçimde değerlendirilmesi, cihazların doğru sökülmesine, parçaların türüne göre ayrılmasına ve kartların lisanslı tesislerde işlenmesine bağlıdır. Kalay gibi oynak metallerin fiyatı, lehim ve alaşım hurdalarının değerini doğrudan etkilerken, kartların değerini çoğunlukla altın, paladyum ve bakır belirler. Elektronik hurda satan biri için en önemli kural, hiçbir parçayı yakmamak ya da kimyasalla işlememek, ayrılmış parçaları yetkili alıcılara vermektir.

Kaynakça

• Baldé, C. P. ve diğerleri (2024). The Global E-waste Monitor 2024. ITU ve UNITAR.
• Şahan, M., Küçüker, M. A., Demirel, B., Kuchta, K. ve Hursthouse, A. (2019). Determination of Metal Content of Waste Mobile Phones and Estimation of Their Recovery Potential in Turkey. International Journal of Environmental Research and Public Health.
• Chancerel, P., Meskers, C. E. M., Hagelüken, C. ve Rotter, V. S. (2009). Assessment of Precious Metal Flows During Preprocessing of Waste Electrical and Electronic Equipment. Journal of Industrial Ecology.
• Dünya Bankası (2026). Commodity Price Data (The Pink Sheet).
• T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların Kontrolü Yönetmeliği.