Hurda rehberi
Dolar Kuru ve Hurda Fiyatları: 2010–2025 Döneminde Dolar/TL Kurunun TL Bazlı Bakır ve Alüminyum Fiyatına Etkisi
Hurda metal fiyatları dolarla oluşur, TL'ye kurla çevrilir. 2010–2025 verisiyle TL bazlı bakır ve alüminyum fiyatındaki artışın ne kadarının kurdan, ne kadarının borsadan geldiğini inceleyen analiz.
Türkiye'de hurda metal fiyatları dolar cinsinden oluşan uluslararası borsa fiyatının TL'ye çevrilmesiyle belirlenir. Dünya Bankası verileriyle yapılan hesaplamaya göre 2010–2025 arasında bakırın borsa fiyatı dolar bazında yalnızca yüzde 32 artarken TL karşılığı yaklaşık 35 katına çıkmıştır. Bu artışın yaklaşık yüzde 92'si dolar/TL kurundaki yükselişten, kalan kısmı ise metalin kendi fiyatındaki artıştan kaynaklanmaktadır. Alüminyumda kurun payı yaklaşık yüzde 95'tir.
Hurdacıya "bakır neden geçen yıldan bu kadar pahalı?" diye sorulduğunda verilen cevap çoğu zaman "dolar yükseldi" olur. Bu yazı, bu gözlemin ne ölçüde doğru olduğunu yıllık verilerle sınar. Bakır ve alüminyumun ABD doları cinsinden borsa fiyatlarını yıllık ortalama dolar/TL kuruyla TL'ye çevirir ve TL fiyatındaki değişimi iki bileşene ayırır: metalin dolar fiyatındaki değişim ve kurdaki değişim.
1. Kuramsal çerçeve: neden dolar?
Bakır, alüminyum, kurşun, çinko ve nikel gibi demir dışı metaller uluslararası piyasada büyük ölçüde Londra Metal Borsası'nda (LME) ve ABD doları cinsinden fiyatlanır. Türkiye'deki hurda zincirinin son halkası olan izabe tesisleri, haddehaneler ve kablo üreticileri de ham maddelerini bu fiyatlara göre alıp ürünlerini bu fiyatlara göre satar. Bu nedenle ülke içindeki hurda fiyatı, dolar fiyatının TL karşılığına bağlı kalır.
Bu ilişki iktisatta "kurdan fiyatlara geçiş" olarak bilinir. Uluslararası ticarete konu olan, ithal edilip ihraç edilebilen bir malın yurt içi fiyatı, uzun dönemde dünya fiyatının kurla çarpımından fazla sapamaz. Sapma olursa hurda ya ihraç edilir ya da ithal edilir ve fark kapanır. Kısa dönemde ise nakliye maliyeti, vergiler, stoklar ve piyasadaki bilgi eksikliği nedeniyle geçiş gecikmeli ve eksik olabilir.
Bu çerçevede TL cinsinden fiyattaki yüzdesel değişim yaklaşık olarak şöyle ayrıştırılabilir:
- TL fiyatındaki değişim = (1 + dolar fiyatındaki değişim) × (1 + kurdaki değişim) − 1
Bu basit çarpım, dolar fiyatı düştüğü hâlde TL fiyatının neden yükselebildiğini açıklar.
2. Veri ve yöntem
Metal fiyatları için Dünya Bankası emtia fiyat veri setindeki yıllık ortalama bakır ve alüminyum fiyatları (ABD doları/ton), kur için Dünya Bankası Dünya Kalkınma Göstergeleri'ndeki resmî yıllık ortalama dolar/TL kuru kullanılmıştır. TL karşılık, dolar/ton fiyatının kurla çarpılıp 1000'e bölünmesiyle kilogram başına TL olarak hesaplanmıştır.
Bu hesaplanan değer bir hurda alış fiyatı değildir; hurdanın bağlı olduğu borsa fiyatının TL karşılığıdır. Hurda alış fiyatı bunun altında oluşur, çünkü arada eritme ve saflaştırma maliyeti, fire, nakliye ve aracı payı vardır. Ancak bu payların oranı yıldan yıla görece sabit kaldığı için, borsa fiyatının TL karşılığındaki değişim hurda fiyatındaki değişimin iyi bir göstergesidir.
3. Dolar/TL kurunun seyri
2010'da yıllık ortalama 1,50 TL olan dolar kuru, 2025'te 39,45 TL'ye yükselmiştir. Bu yaklaşık 26 katlık bir artıştır. Artış dönem boyunca eşit dağılmamıştır: 2010–2013 arasında kur yılda yüzde 5–11 arasında artarken 2018'de yüzde 32, 2022'de ise yüzde 87 artmıştır. 2018 Ağustos'undaki kur şoku ve 2021 sonundaki hızlı değer kaybı, yıllık ortalamalarda 2018 ve 2022'deki sıçramalar olarak görülür.
Kaynak: Dünya Bankası WDI, resmî döviz kuru (yıllık ortalama, PA.NUS.FCRF).
Tabloyu göster
| Yıl | Dolar/TL |
|---|---|
| 2010 | 1,5 |
| 2011 | 1,7 |
| 2012 | 1,8 |
| 2013 | 1,9 |
| 2014 | 2,2 |
| 2015 | 2,7 |
| 2016 | 3 |
| 2017 | 3,6 |
| 2018 | 4,8 |
| 2019 | 5,7 |
| 2020 | 7 |
| 2021 | 8,8 |
| 2022 | 16,6 |
| 2023 | 23,7 |
| 2024 | 32,8 |
| 2025 | 39,5 |
4. TL bazlı bakır ve alüminyum fiyatları
Aşağıdaki grafikler, iki metalin borsa fiyatının TL karşılığını göstermektedir. Eğrilerin 2017'den sonra dikleşmesi ve 2021'den sonra çok hızlanması, dolar grafiğindeki eğilimle neredeyse birebir örtüşür.
Kaynak: Hesaplama: Dünya Bankası yıllık ortalama fiyatı (ABD doları/ton) × yıllık ortalama dolar/TL kuru ÷ 1000.
Tabloyu göster
| Yıl | Bakır (TL/kg) |
|---|---|
| 2010 | 11,3 |
| 2011 | 14,7 |
| 2012 | 14,3 |
| 2013 | 13,9 |
| 2014 | 15 |
| 2015 | 15 |
| 2016 | 14,7 |
| 2017 | 22,5 |
| 2018 | 31,5 |
| 2019 | 34,1 |
| 2020 | 43,3 |
| 2021 | 82,5 |
| 2022 | 146 |
| 2023 | 202 |
| 2024 | 300 |
| 2025 | 392 |
Kaynak: Hesaplama: Dünya Bankası yıllık ortalama fiyatı (ABD doları/ton) × yıllık ortalama dolar/TL kuru ÷ 1000.
Tabloyu göster
| Yıl | Alüminyum (TL/kg) |
|---|---|
| 2010 | 3,3 |
| 2011 | 4 |
| 2012 | 3,6 |
| 2013 | 3,5 |
| 2014 | 4,1 |
| 2015 | 4,5 |
| 2016 | 4,8 |
| 2017 | 7,2 |
| 2018 | 10,2 |
| 2019 | 10,2 |
| 2020 | 11,9 |
| 2021 | 21,9 |
| 2022 | 44,8 |
| 2023 | 53,6 |
| 2024 | 79,4 |
| 2025 | 104 |
Bakırın borsa fiyatının TL karşılığı 2010'da kilogram başına yaklaşık 11,3 TL iken 2025'te yaklaşık 392 TL'dir. Alüminyumda aynı değer yaklaşık 3,3 TL'den 104 TL'ye çıkmıştır.
5. Artışın ayrıştırılması: kur mu, borsa mı?
Aşağıdaki tablo bakır için seçilmiş yıllarda dolar fiyatındaki, kurdaki ve TL fiyatındaki yıllık değişimi göstermektedir.
| Yıl | Bakır ($) | Dolar/TL kuru | Bakır (TL) |
|---|---|---|---|
| 2015 | %-19,7 | %24,2 | %-0,3 |
| 2017 | %26,7 | %20,9 | %53,1 |
| 2018 | %5,8 | %32,3 | %40,0 |
| 2019 | %-8,0 | %17,4 | %8,0 |
| 2021 | %50,9 | %26,2 | %90,4 |
| 2022 | %-5,3 | %87,0 | %77,1 |
| 2023 | %-3,8 | %43,4 | %37,9 |
| 2025 | %8,8 | %20,2 | %30,8 |
Kaynak: Dünya Bankası verisinden hesaplanmıştır.
Tablo üç farklı durumu açıkça gösteriyor:
- Borsa düşerken kur yükseldiğinde TL fiyatı yatay kalır. 2015'te bakırın dolar fiyatı yaklaşık yüzde 20 düştü, fakat kur yüzde 24 arttığı için TL fiyatı neredeyse değişmedi. Bu yıl hurdacılar için "fiyatlar duruyor" algısının arkasında, birbirini dengeleyen iki büyük hareket vardı.
- Borsa ve kur birlikte yükseldiğinde TL fiyatı sıçrar. 2021'de bakırın dolar fiyatı yüzde 51, kur yüzde 26 arttı; TL fiyatı yaklaşık iki katına çıktı.
- Kur şokunda borsadaki düşüş önemsizleşir. 2022'de bakırın dolar fiyatı yüzde 5 düştü, fakat kurdaki yüzde 87'lik artış TL fiyatını yüzde 77 yükseltti.
Dönemin tamamına bakıldığında, bakırın TL fiyatındaki yaklaşık 35 katlık artışın logaritmik olarak yaklaşık yüzde 92'si kurdan, yüzde 8'i dolar fiyatındaki artıştan gelmektedir. Alüminyumda TL fiyatı yaklaşık 31 kat artmış, bunun yaklaşık yüzde 95'i kurdan kaynaklanmıştır.
6. Enflasyon ve reel fiyat
TL fiyatının 35 kat artması, hurdanın gerçekten 35 kat değerlendiği anlamına gelmez. Aynı dönemde Türkiye'de genel fiyat düzeyi de çok yükselmiştir. Hurda satan bir kişi için anlamlı soru, aldığı paranın diğer mallara göre alım gücünün ne olduğudur. Dolar fiyatı uzun dönemde bu konuda daha iyi bir ölçüdür: bakırın dolar fiyatı 2010–2025 arasında yüzde 32 arttığı için, dolar cinsinden düşünüldüğünde bakır hurdasının değeri dönem boyunca ılımlı bir artış göstermiştir.
7. Hurda piyasası açısından çıkarımlar
7.1. Satıcı için
Kurdaki hızlı yükseliş dönemlerinde hurdacıların fiyatları sık güncellemesi olağandır. Kur yükselirken satıcının elindeki hurdanın TL değeri artar; ancak bu artış genellikle enflasyonla birlikte gelir ve satıcının alım gücü aynı oranda artmaz. Hurdayı uzun süre bekletmek, kur artışından kâr sağlamanın güvenilir bir yolu değildir.
7.2. Hurdacı ve geri dönüşüm işletmesi için
Hurdacı, satın aldığı malı birkaç gün ya da hafta sonra daha büyük bir işletmeye satar. Bu süre içinde hem borsa hem kur değişebilir. Kur düşerken ya da borsa gerilerken stok tutmak zarar riskini artırır. Bu yüzden oynak dönemlerde hurdacılar alış fiyatı ile satış fiyatı arasındaki farkı genişletir; bu, satıcıya daha düşük bir teklif olarak yansır.
7.3. Fiyat şeffaflığı
Kurdaki her hareket hurda fiyatına anında yansımaz; bazı hurdacılar fiyatı daha geç günceller. Bu yüzden kurun hızlı değiştiği dönemlerde birden fazla hurdacıdan teklif almak, satıcı açısından daha da önemli hâle gelir.
8. Sınırlılıklar
Analizde yıllık ortalamalar kullanılmıştır; yıl içindeki ani kur hareketleri ve haftalık hurda fiyatı değişimleri bu düzeyde görünmez. Hesaplanan TL değerleri hurda alış fiyatı değil, borsa fiyatının TL karşılığıdır. Türkiye'ye özgü vergi, navlun ve hurda kalitesi farkları hesaba katılmamıştır.
9. Sonuç
2010–2025 döneminde Türkiye'de bakır ve alüminyumun TL fiyatındaki artışın çok büyük bölümü, metallerin kendi değerindeki değişimden değil dolar/TL kurundaki yükselişten kaynaklanmıştır. Kur ile borsa fiyatı aynı yönde hareket ettiğinde TL fiyatında sert sıçramalar, ters yönde hareket ettiğinde ise yatay seyir görülmüştür. Hurda fiyatını anlamak isteyen biri için iki göstergeyi birlikte izlemek gerekir: metalin dolar cinsinden borsa fiyatı ve dolar/TL kuru. Bu iki gösterge birlikte, hurdacının bugün verdiği fiyatın neden geçen haftakinden farklı olduğunu büyük ölçüde açıklar. Metal fiyatlarının uzun dönemli seyri için yıllara göre hurda metal fiyatları yazımıza bakabilirsiniz.
Kaynakça
- Dünya Bankası (2026). Commodity Price Data (The Pink Sheet), yıllık fiyat serileri, Ekim 2026 güncellemesi.
- Dünya Bankası (2026). World Development Indicators: Official exchange rate (LCU per US$, period average), Türkiye.
Sıkça sorulan sorular
Dolar yükselince hurda fiyatı neden artıyor?
Bakır ve alüminyum gibi metaller uluslararası borsada dolarla fiyatlanır. Türkiye'deki hurda fiyatı bu dolar fiyatının TL karşılığına bağlıdır. Kur yükseldiğinde, borsa fiyatı aynı kalsa bile TL karşılığı artar.
Dolar düşerse hurda fiyatı da düşer mi?
Diğer koşullar aynı kalırsa evet. Ancak borsa fiyatı aynı anda yükselirse TL fiyatı değişmeyebilir ya da artabilir. Fiyatı belirleyen, iki hareketin birlikte etkisidir.
Hurdamı dolar yükselecek diye bekletmeli miyim?
Kurun ve borsanın yönünü önceden bilmek mümkün değildir. Kurdaki artış genellikle genel fiyat artışıyla birlikte geldiği için bekletmek alım gücünüzü her zaman artırmaz. Satmaya karar verdiğinizde birkaç hurdacıdan teklif almak daha güvenilir bir yöntemdir.
Sayfadaki TL/kg değerleri hurdacının vereceği fiyat mı?
Hayır. Bu değerler borsa fiyatının TL karşılığıdır. Hurdacının vereceği fiyat; eritme maliyeti, fire, nakliye ve aracı payı düşüldükten sonra oluşur ve hurdanın temizliğine göre değişir.
Hangi metal kura daha duyarlı?
Dolarla fiyatlanan bütün metaller kura aynı oranda duyarlıdır. Farkı yaratan, metalin kendi dolar fiyatının oynaklığıdır. Bakırın dolar fiyatı alüminyuma göre daha oynak olduğu için TL fiyatı da daha sert hareket eder.